Dzieje wałeckiego garnizonu ( 1787–1945 )

 

W dotychczasowej literaturze historycznej przedstawiającej dzieje wałeckiego garnizonu, nie poświęcono mu zbyt wiele uwagi. Odnosi się to szczególnie do okresu międzywojennego i lat drugiej wojny światowej. Brakuje materiałów drukowanych w formie artykułów czy przyczynków do jego historii. Literatura przedmiotu jest uboga, a zachowane archiwalia są fragmentaryczne lub posiadają poważne luki. Początki wałeckiego garnizonu datuje się na II połowę XVIII wieku, kiedy to w latach 1787–1806 stacjonował w Wałczu szwadron jazdy, należący do pułku huzarów z Uznamu. Dowództwo usadowiło się w ratuszu ( wzniesionym przy rynku w 1687 r. ), a żołnierzy rozlokowano po kwaterach prywatnych u mieszczan. W ratuszu mieściła się także „warta główna” oraz zbrojownia szwadronu. Jako plac ćwiczeń służyły tereny, położone w pobliżu dzisiejszego Szpitala Powiatowego. 

 

            Po wojnach napoleońskich ( 1806–07 ) Wałcz utracił swój garnizon. W latach 1857–1870 przebywał w Wałczu 4 Szwadron Regimentu Ułanów Nr 4 z Inowrocławia. Po wojnie niemiecko–francuskiej Regiment Ułanów pozostał we Francji ( jako załoga okupacyjna ) i nigdy nie powrócił już do Wałcza. W roku 1915 zamiast czynnego batalionu przybył do Wałcza II Batalion Rezerwy 49 Regimentu Piechoty. Został on zlikwidowany w roku 1918. Adolf Sperling wspomina o Sztabie Dywizji Ochrony Pogranicza, który stacjonował w Wałczu w latach 1919/20. W latach 1920–1935 po wyprowadzeniu z Wałcza Sztabu Dywizji Ochrony Pogranicza, został utworzony w mieście 4 ( Pruski ) Regiment Piechoty. W roku 1920 został on przeniesiony do Kołobrzegu. W Wałczu pozostawiono wówczas Sztab II Batalionu, Oddział Wywiadowczy, kapelę muzyczną oraz 9 i 10 Kompanię. W lipcu 1928 roku stanowisko mistrza muzycznego przy stacjonującej w Wałczu „kapeli pułkowej I. R. 4” otrzymał Walter Müller.

            W roku 1933 Wałcz został siedzibą „Okręgowej Komendy Wojskowej–Deutsch Krone” ( siedziba ta do roku 1935 nosiła oficjalnie nazwę „Urząd Meldunkowy dla Ochotniczej Służby Pracy” ). W tym samym roku miasto otrzymało Szkoleniowy Batalion Regimentu Piechoty Nr 5 ( w roku 1936 otrzymał on nazwę II Batalionu 96 Regimentu Piechoty ) oraz „Oddział Pionier” ( „ Grupa Budowy Umocnień ”, „ Festung–Pionierstab 4 ” ).W kwietniu 1935 roku zostaje utworzony 9 Batalion Rezerwy ( Uzupełniający ), natomiast w sierpniu zostaje przeniesiony do Wałcza II Oddział Artylerii 32 Regimentu.

            Po roku 1939 obok starych koszar przy Schlossmühlenstrasse ( ul. Kościuszki ) powstaje przedłużenie „ Garnizonu Deutsch–Krone ”, które przejmuje we władanie I Batalion 25 Regimentu Piechoty. Po stronie linii kolejowej przy Schlossmühlenweg ( ul. Wronia ) zostają postawione baraki dla Batalionu Uzupełniającego 96 Regimentu Piechoty. Na Reichstrasse 1 ( niedaleko dworca południowego ) zbudowano koszary dla sztabu, jednostek sztabowych i II Oddziału 32 Regimentu Artylerii. Jeden z budynków otrzymał wzniesioną wieżę zegarową. Mówiono, iż jest ona silnie wzmocniona betonem i pełni funkcję wieży obserwacyjnej.

            Wałeckie koszary w latach 1938–39 liczyły ok. 2.500 żołnierzy, czyli mniej więcej 1/5 dotychczasowej ilości mieszkańców. W roku 1939 w mieście stacjonowały 3 Regimenty Ochrony Pogranicza oraz 207 Dywizja Piechoty. W następnych latach utworzono I i II Batalion 458 Regimentu Piechoty, 207 Oddział Artylerii Ciężkiej, 368 Batalion Uzupełniający Grenadierów, 2 Oddział Weterynaryjny Uzupełniający i Szkoleniowy oraz II i III Batalion Ochrony Państwa.

            Mówiąc o dziejach wałeckiego garnizonu należy wspomnieć o istnieniu bunkrów. W skład systemu węzła obrony Wałcza wchodziły dwie tzw. grupy warowne: „Cegielnia” i „Marianowo”. Pierwsza, nazwana w latach powojennych „Czapą Hitlera”, znajdowała się na południowy wschód od dworca głównego, druga na przedłużeniu tej linii, w okolicach jezior: Chmiel Duży i Chmiel Mały. Obie broniły dostępu do miasta przed nacierającymi wojskami od strony Piły. Budowę grup warownych „Cegielnia” i „Marianowo”, Niemcy realizowali w latach 1934–38.

Budowane w Wałczu i okolicach bunkry starano się dopasowywać do istniejącego krajobrazu. Np. w bunkrze koło garnizonu artylerii otwór strzelniczy był zamaskowany tabliczką z nazwą miejscowości. Podobnie było w przypadku bunkra przy Szkole Budowlanej. Dwa dalsze bunkry zaczynały się przy drodze prowadzącej do Arnsfelde ( Gostomia ) w pobliżu jeziora zamkowego i bunkra w pobliżu wieży ciśnień. Po zbudowaniu bunkrów przysypywano je ziemią i zamaskowywano roślinnością. Przed każdym z nich, w odległości ok. 50–80 metrów montowano z kolczastego drutu zasieki i zapory przeciwczołgowe. Sosnowe kołki o przekroju 20–25 cm, zaostrzone o długości ok. 1,25 metra wbijane były w ziemię tak, by wystawały na wysokość ok. 50–80 cm. Budową tych bunkrów zajmował się oddział o nazwie „ Festungsbaugruppe ”, który na przełomie 1934/35 roku został przemianowany na „ Festungspionierstab 4 Deutsch Krone ”.

 

                  

                               

                                 Defilada Niemców ulicami Wałcza w 1938 roku

 

            Oprócz oddziałów piechoty i artylerii Niemcy utrzymywali w Wałczu oddział marynarki pod nazwą „ 23 Ersatz – Schiffs – Stamm – Abteilung ”. Oddział ten był zakwaterowany w barakach, które zbudowano za miastem na początku lat 40 ( przy przejeździe kolejowym po lewej stronie ul. Wojska Polskiego ). Kończył się one na południu przy osiedlu „ Dietricha–Eckarta ” ( Zaułek Chełmiński ). W kierunku Jastrowia zaczynał się z kolei garnizon artylerii. Zadaniem oddziału marynarki było szkolenie młodych żołnierzy. Szkolenie trwało 6–8 tyg. Oddział ten dysponował centralką informacyjną ( telefon i dalekopis ). W tym rejonie było to jedyne wojskowe połączenie dalekopisowe. Urządzenie obsługiwało oprócz oddziału w Wałczu inne okoliczne placówki np. w Tucznie, Mirosławcu, Rusinowie i Kłębowcu.

                 Ewakuacja ludności cywilnej z miasta ogłoszona została na początku trzeciej dekady stycznia i kierował nią – dr Knabe. Trwała kilka dni. 26 stycznia 1945 roku miasto było już prawie opuszczone przez cywili, ostatni transport kolejowy z Wałcza, razem z władzami cywilnymi, odszedł 28 stycznia. Komendantem wojennym miasta został major von Hagen. 30 stycznia Rosjanie zbliżyli się do Wałcza od strony Różewa, a ich działa ostrzeliwały przedpole miasta. W piątek 2 lutego, 47 Armia 132 Dywizja Piechoty pod dowództwem płk J. Sołowiewa znalazła się w Chwiramie. 5 lutego Rosjanie okopali się na przedpolach Wałcza i czekali na rozwój wypadków, a Polacy znajdowali się w Kłębowcu, coraz bardziej zaciskając pętlę wokół miasta. We czwartek 8 lutego niemiecki pułkownik Lehmann rozpoczął przygotowania do częściowej ewakuacji Wałcza. Niemcy starali się jeszcze powstrzymać Polaków w Kłębowcu, ale ten zamiar im się nie powiódł.

            10 lutego Wałcz został otoczony z trzech stron. Pozostawiono lukę w kierunku na jez. Bytyń. Tego samego dnia wojska rosyjskie podeszły od Strączna pod Dobrzycę. Wówczas płk Janas dał rozkaz odwrotu dla pułku Deutsch Krone. Duża część garnizonu zdołała wydostać się z okrążenia, jednakże nocą Rosjanie całkowicie zamknęli dostęp do Wałcza. W mieście pozostało około 500 żołnierzy, resztki 368 EGB i 23 Oddziału Szkolnego Marynarki. Niemcy, zdając sobie sprawę ze swego beznadziejnego położenia, 11 lutego 1945 roku ( niedziela ) w godzinach rannych skapitulowali.

 

Przemysław Bartosik

 

P. S. Przyszły badacz źródeł do dziejów wałeckiego garnizonu musi przeprowadzać swe kwerendy głównie w archiwach w Warszawie: Archiwum Akt Starych ( m. in. znajdują się tutaj akta władz i urzędów centralnych do roku 1918 ), Archiwum Akt Nowych oraz Centralne Archiwum Wojskowe ( CAW ) w Rembertowie ( przy CAW znajduje się Wojskowe Biuro Badań Historycznych, w którym przechowywane są relacje i wspomnienia ). Część materiałów źródłowych wywiozło do Moskwy Dowództwo Armii Czerwonej. Być może dokumentacja dotycząca wałeckiego garnizonu zachowała się do dzisiejszych czasów i przechowywana jest w archiwach w Rosji.