Zdobycie Schneidemühl w 1945 roku

 

Celem niniejszego artykułu jest zasygnalizowanie w sposób możliwie zwięzły i przystępny problematyki związanej z działaniami wojennymi o miasto Piłę w roku 1945. Nasuwa się w związku z podjętym zagadnieniem zasadnicze pytanie: czy zdobycie Piły miało istotne znaczenie dla dalszych działań bojowych przez Rosjan? Należy pamiętać, że Piła stanowiła węzłowy punkt oporu w pasie przesłaniania „Pommernstellung”. Czy zatem nie zdobycie „jednej z ostatnich twierdz zdobywanych przed Berlinem” mogłoby w rezultacie spowodować zmianę w ogólnej sytuacji na froncie? Większość dotychczasowych opracowań w tej sprawie opierała się przede wszystkim na źródłach jednej strony. Jednak uwzględnienie materiałów niemieckich pozwala na dokładne skonfrontowanie relacji naocznego świadka walk ze strony przeciwnej, ważne np. dla stopnia i źródła zniszczeń wojennych, intensywności walk, sił i środków obrony itp. Bardzo przydatne w takich rozważaniach okazują się fragmenty z książki dr J. Stukowskiego. Przyszli badacze powinni zwrócić szczególną uwagę również na artykuł Zenona Klemenczaka, Walki o Piłę w roku 1945.

 

 

Rola Piły w hitlerowskich planach wojennych (zob. Balcerowiak)

 

            W hitlerowskich planach wojennych Piła odgrywała z wielu powodów wyjątkową rolę. Była stolicą tzw. Marchii Granicznej Poznań-Prusy Zachodnie, rozciągającej się wzdłuż północno-zachodniej strony przedwojennego pogranicza polsko-niemieckiego. Jako siedziba władz lokalnych, miasto bardzo szybko awansowało do rangi ważnego ośrodka, w którym znajdował się m.in. silny garnizon wojskowy. Dzięki swemu położeniu (węzeł linii kolejowych i skrzyżowanie dróg kołowych), miało ono duże znaczenie strategiczne. Piła stanowiła silny punkt oporu w pasie przesłaniania Wału Pomorskiego. Zasadnicze elementy obrony, powstałe w okresie budowania ufortyfikowanych umocnień hitlerowskich wzdłuż pogranicza niemiecko-polskiego, gotowe były już w 1934 r. Dowództwo niemieckie w drugiej połowie 1944 r. zarządziło dalszą rozbudowę węzła fortyfikacyjnego na terenie Piły oraz wokół miasta.

            Piłę opasano rowem przeciwczołgowym, żelbetonowymi schronami bojowymi, żelaznymi i betonowymi przeszkodami przeciwczołgowymi, polami minowymi, zasiekami i całym systemem transzei, z rowami łącznikowymi wyposażonymi w stanowiska ogniowe. Wszystkie budynki mieszkalne i gmachy użyteczności publicznej przystosowano do długotrwałej obrony. Wzdłuż torów kolejowych, dróg kołowych, na skrzyżowaniu ulic i na zachodnim brzegu rzeki wybudowano pomieszczenia żelbetowe na gniazda karabinów maszynowych i stanowiska dla niszczycieli czołgów. Opierając się na przygotowanych umocnieniach obronnych garnizon pilski miał w długotrwałych walkach wiązać znaczne siły wojsk radzieckich, a następnie uniemożliwić Rosjanom marsz na kierunku berlińskim. Z tych też względów Piła została ogłoszona miastem-twierdzą. Całością prac fortyfikacyjnych kierował komendant twierdzy płk Gieseler, którego w dniu 27 stycznia 1945 r. zastąpił przybyły z twierdzy poznańskiej Remmlinger.

 

 

Charakterystyka obrony niemieckiej w Pile (zob. Klemenczak)

 

            W okresie przygotowawczym, wg dr J. Stukowskiego w twierdzy pilskiej było ok. 22 tysiące wojsk hitlerowskich zorganizowanych w jednostkach:

 

-         Batalion „Białogard” dowódca – kpt. Bauer,

-         23 batalion morski ze Szczecina,

-         Oddział rozpoznawczy ze Słupska – mjr Stellmacher,

-         Batalion „Anklam”,

-         Batalion „Feldherrhalle”,

-         Batalion króla Fryderyka,

-         48 pułk piechoty (zmotoryzowanej) Brygady SS Wiking (Holendrzy),

-         Oddział (batalion) pancerny – „Hamburg”,

-         580 szkoła podoficerska ze Schwerina,

-         szkoła podoficerska z Trzebiatowa,

-         Batalion karny z Trzebiatowa – kpt. Bauch,

-         Grupa szturmowa „Bauer”,

-         Batalion z Hanoweru – mjr Genzel,

-         Batalion „Eutin”,

-         Batalion z Choszczna,

-         Batalion Volkssturm z Trzcianki – por. Kohlhos,

-         Batalion Volkssturm z Piły – por. Sauerzapfe,

-         Batalion Volkssturm z Piły – por. Sommerfeld,

-         Szkoła podoficerska z Kołobrzegu – kpt. Offski,

-         1 dywizjon 5 szkolnego pułku artylerii z „Gross-Born” – mjr Schulz,

-         Bateria haubic 150 mm – kpt. Peters,

-         Bateria haubic 105 mm – kpt. Schmeller,

-         Bateria armat 105 mm – kpt. Damaschke,

-         Oddział dział szturmowych – graf Dohna,

-         Oddział dział przeciwpancernych i baterie różnych dział,

-         Pociąg pancerny z działami 80 mm i 20 mm (poczwórnie sprzężonymi).

 

Z chwilą zbliżania się do miasta frontu, do obrony twierdzy włączyły się nowe jednostki:

 

-         25 pułk zmotoryzowany (12 dywizji pancernej),

-         1 i 2 batalion karabinów maszynowych,

-         223 i 642 batalion saperski,

-         96 i 172 rezerwowy batalion piechoty,

-         23 dywizjon artylerii przeciwlotniczej.

 

Garnizon twierdzy liczył 26-28 tys. Żołnierzy i oficerów o następującym uzbrojeniu:

 

-         100 dział różnego kalibru,

-         84 działa przeciwlotnicze,

-         26 dział pancernych,

-         20 czołgów,

-         100 moździerzy różnego kalibru.         

 

 

Walki o Piłę

 

Raport z „twierdzy” (zob. Łozowski)

 

            Z końcem stycznia 1945 roku położenie Piły stało się dramatyczne. W planach niemieckiego dowództwa wyznaczono miastu rolę węzłowego punktu oporu w systemie obrony, na przedpolach „Pommernstellung”. W mieście wprowadzono bezwzględną, frontową dyscyplinę, która miała podtrzymać słabnące morale wojska jak i pozostałej jeszcze ludności. Podjęto także próbę oddziaływania na świadomość obrońców za pomocą regularnych komunikatów: „raportów frontowych”, które miały być rozpowszechniane na terenie „twierdzy” za pośrednictwem „gazety frontowej”, noszącej tytuł „Die Panzerfaust”. Pierwszy (i chyba jedyny) numer „Die Panzerfaust” ukazał się dnia 7 lutego 1945 roku i obejmował raporty frontowe od 31 stycznia do 7 lutego 1945. Numer został złożony i wydrukowany w szkolnej drukarni szkoły zawodowej. Wydawcą tejże gazety był komendant „twierdzy”.

 

Przykładowy raport frontowy twierdzy nr 1 z 31.01.1945 („Festung-Frontbericht nr 1 vom 31,1”)

 

            W ciągu dnia 29 stycznia zostały z powodzeniem odparte ataki bolszewickie w sile batalionu piechoty, wspieranej przez czołgi. Działania toczyły się w części wschodniej, a także południowej i zachodniej frontu [...] 30 stycznia przeciwnik podtrzymywał napór między ulicą Bydgoską a linią kolejową na Kaczory. Mimo to, udało się w godzinach rannych odzyskać kontratakiem utracony poprzednio teren. Na froncie południowym utrzymuje się napór przeciwnika. Wróg zaatakował także po raz pierwszy z zachodu, wzdłuż ulicy Berlińskiej siłami piechoty, wspartej pojedynczymi czołgami. Te walki trwają. Do końca dnia 30.01. 1945 według napływających meldunków, zniszczono: 26 czołgów wroga (w przeważającej części T 34), 30 różnych pojazdów mechanicznych, 6 dział przeciwpancernych, 3 czołgi i 1 pojazd mechaniczny uszkodzono, zdobyto 1 kuchnię polową [...] W ciągu 31 stycznia przeciwnik kontynuował silne ataki w rejonie Dobrzycy, które zostały odparte ze stratami dla wroga i który zdobył tylko niewielki obszar. Próba grupy 25 żołnierzy przeciwnika, ataku przez jezioro („Plotzensee”) została udaremniona skoncentrowanym ogniem artylerii, zginęło 17 żołnierzy przeciwnika.

            Raporty frontowe urwały się 7 lutego 1945 roku. „Die Panzerfaust” chyba się już więcej nie ukazał. W dniach 4-11 lutego samoloty transportowe Ju 52 z szóstej floty powietrznej odbyły 8 lotów, korzystając z lotniska przy szosie zelgniewskiej. Dzięki nim 700 Niemcom udało się uciec z oblężonego miasta do Słupska. 12 lutego oddano pozycje na Berlińskim Przedmieściu. Dzień później walczono na stadionie, w parku i placu Berlińskim. Niemcy wycofali się za Gwdę, wysadzając wieczorem mosty. Nocą z 13/14 lutego z miasta wyszły 4 grupy, kierując się na północ. Łącznie opuściło Piłę 16 tysięcy ludzi – udało im się zrobić szeroki na dwa kilometry wyłom w liniach wroga (między Skórką a Dobrzycą). Oddziały te jednak były sukcesywnie wyłapywane i rozbrajane – operacja ta zakończyła się 16 lutego. Tylko tysiąc żołnierzy przebiło się do swoich koło Lędyczka – wcielono ich do dywizji Pomorze.

            To, co się działo w Pile między 14 lutego, uważanym za dzień wyzwolenia miasta, a 20 marca, gdy radziecki komendant wojenny pułkownik Guszimow przekazał władzę cywilną w mieście pierwszemu polskiemu burmistrzowi – Kazimierzowi Włoczywodzie, stanowi do dziś „białą plamę” w dziejach Piły. Jak wynika ze wspomnień Henryka Pankaua, który znalazł się w Pile 27 lutego, miasto nadal płonęło.....

Zebrał i opracował: Przemysław Bartosik

Pismo komendanta twierdzy Gieselera

 

Schneidemuhl i okolice

Jan Klimkowski, w 1945 roku 16-letni robotnik przymusowy w Pile. Po wojnie wstąpił do Seminarium Duchownego. Podczas swojego pobytu w obozie prowadził dziennik (zachował się do dzisiaj), w którym opisał m.in. działania wojenne o Piłę

 

Zainteresowanych tematem odsyłam do publikacji:

 

Adamczewski L., Krajobraz po bitwie. Głos Wielkopolski 1990

Balcerowiak M., Walki o Piłę. Rocznik Nadnotecki 1978

Bartosik P., Przebieg i zakończenie działań wojennych w Pile w 1945 roku. Słupsk 1998 (maszynopis)

Bogdanowicz K., Upadek twierdzy. Tygodnik Pilski 1997 nr 7, s. 21

Boras Z., Upadek Schneidemühl. Ziemia Nadnotecka nr 5, 1977

Boras Z., Dworecki Z., Piła, zarys dziejów (do roku 1945), Piła 1993

Dallmann W., Kremer F. W., Geflohen-Geblieben-Vertreiben. Pommern 1945. Leverkusen 1994.

Łozowski S., Raport z „twierdzy”. Tygodnik Nowy nr 5 (418), s. 3

Łozowski S., Kto zniszczył Piłę. Tygodnik Nowy nr 11 (424), s. 3

Klemenczak Z., Walki o Piłę w roku 1945. Rocznik Nadnotecki 1966

Miniewicz J., Perzyk B., Wał Pomorski, Warszawa 1997

Rozmus J., Ostatnie dni przed wyzwoleniem – Piła. Gazeta Poznańska 1995

Stukowski J., Bis zuletzt in Schneidemühl. Ein Tatsachenbercht aus dem Jahre 1945. Cuxhaven 1975

Suwik L., Działania polskiego lotnictwa nad Piłą w lutym 1945. Pilski Informator Kulturowy 1984

Wrzask W., Przed Berlinem zdobywano twierdzę w Pile. Z kart historii. Gazeta Poznańska 1983

Zawjałow A., Kaladin T., Wostoczno-Pomierańska nastupatielnaja operacija sowietskich wojsk –fiewral-mart 1945. Moskwa 1960